بسمه تعالی

گرانروي (Viscosity)

مقاومتی كه سيالات در برابر جاری شدن به علت اصطحكاك داخلی بين مولكول ها از خود نشان مي دهند گرانروی (ويسكوزيته) ناميده می شود.

گرانروی روغن با تغيير دمای آن تغيير می كند و هرچه روغن گرم تر شود گرانروی آن كمتر مي گردد از اين رو همواره بايد گرانروی روغن همراه با دمايی كه گرانروی در آن اندازه گيری شده، قيد گردد.

گرانروی روغن معمولاً در دماي ۴۰ و ۱۰۰ درجه سانتيگراد اندازه گيری مي شود.

شاخص گرانروی (Viscosity Index)

شاخص گرانروي (VI) نشانگر ميزان تغييرات گرانروي نسبت به تغييرات دما است.

هرچه رقم شاخص گرانروي روغني بزرگ تر باشد در اثر تغيير دما گرانروی روغن كمتر تغيير مي كند و برعكس.

نقطه ريزش (Pour Point)

پایين ترين دمايی را كه روغن در آن دما هنوز مي تواند جاری شود نقطه ريزش مي نامند.

نقطه اشتعال (Flash Point)

نقطه اشتعال پائين ترين دمايي است كه در آن روغن به اندازه كافي به بخار تبديل مي شود و با هوا يك مخلوط قابل اشتعال می سازد به طوري كه با نزديك كردن شعله آتش روغن در يك لحظه مشتعل و سپس خاموش گردد.

نقطه احتراق (Fire Point)

نقطه احتراق پائين ترين دمايي است كه در آن روغن به اندازه اي بخار توليد كند كه با نزديك كردن شعله مشتعل شود و اين اشتعال مدتی ادامه يابد.

نقطه احتراق حدود ۱۵ درجه سانتيگراد بالاتر از نقطه اشتعال است از اين رو اندازه گيری نشده و ذكر نمي گردد.

چگالی و دانسيته (Density)

دانسيته براير است با جرم يك سانتيمتر مكعب از روغن در دماي 15^◦ C كه برحسب كيلوگرم برمتر مكعب (Kg/m³) بيان مي شود.

كاربرد اين مشخصه تبديل وزن به حجم و بالعكس (درمحاسبات حمل و نقل فرآورده هاي نقتي) است. براي اين منظور از چگالی نسبي (Specific Gravity) كه عبارتست از نسبت وزن مخصوص روغن به وزن مخصوص آب در دماي معين (60^◦ F) نيز استفاده می شود.

وظايف و خواص روغن موتور

روغن موتور وظايف متعددي به شرح ذيل به عهده دارد:

۱- روغنكاري (كاهش اصطحكاك بين قطعات و جلوگيري از سائيدگي آنها)

۲- خنك كردن موتور

۳- گرفتن ضربه وارده بر قطعات

۴- آب بندي فاصله رينگهاي پيستون و ديواره داخلي سيلندر و جلوگيري از خروج گازهاي تراكم

۵- انتقال ذرات ريز فلزات و گرد و خاك از داخل موتور به فيلتر روغن

۶- جلوگيري از رسوب دوده در رينگ ها،‌ياتاقان ها سوپاپها و غيره ،‌تميز نگه داشتن قطعات موتور (خاصيت و وظيفه پاك كنندگي روغن موتور)

۷- جلوگيري از زنگ زدن و خوردگي قطعات موتور .

روغن موتور براي اينكه بتواند با موفقيت وظايف فوق را انجام دهد بايد داراي خواص زير باشد :

۱- بايد گرانروي مناسبي داشته باشد منظور از گرانروي ،‌ميزان روان يا ناروان بودن (يا به زبان ديگر شلي و سفتي) روغن است كه مردم به اشتباه آن را غلظت روغن مي نامند. براي بيان گرانروي (يا ويسكوزيته) روغن موتور از درجات يا نمرات گرانروي استفاده مي شود مثلاً مي گويند اين روغن نمره ۴۰ است كه در اين مورد در صفحات بعد بيشتر توضيح مي دهيم.

۲- بايد از لحاظ شيميايي و در مقابل حرارت تا حد لازم پايدار باشد و زود خراب نشود.

۳- روغن در سرما به اندازه كافي روان باشد كه موتور براحتي روشن شود و روغن به سرعت به همه قطعات برسد.

۴- روغن در گرما زياد شل نشود و فراريت و ميزان تبخير آن زياد نباشد.

۵- روغن موتور بايد بتواند اثرات مخرب مواد اسيدي و آب را كه وارد موتور مي شوند خنثي كند.

۶- روغن بايد تميز ، شفاف (عار از آب و گرد و خاك و ....) باشد و بوي نا مطبوع ندهد.

۷- روغن موتور نبايد كف كند.

انتخاب روغن موتور

براي انتخاب يك روغن موتور مناسب، عوامل و پارامترهاي گوناگوني مي بايست مدنظر قرار گيرد. يك روغن مرغوب داراي گرانروي مناسب و ضريب اصطحكاك بسيار پائين بوده و توانايي روانكاري بخشهاي مختلف موتور را دارا است. هم چنين دوده و تركيبات حاصل از تجزيه روغن و نيز سايش و بطور كلي رسوبات بين قطعات بايد توسط روغن پاك شود و در ضمن روغن علاوه بر سازگاري با تركيبات پليمري موجود ،باید داراي اثرات بازدارندگي خوبي در مقابل زنگ زدگي ، خوردگي، اكسيداسيون و سايش باشد.

طبيعي است تمامي موارد ياد شده از طريق آزمايش هاي گوناگون مشخص مي گردد و آن چيزي كه براي مصرف كننده نهايي اهميت دارد ، بايستي بصورت ملموس بيان شود، بطوري كه در عين جامعيت ، با زبان بسيار ساده به انتخاب روغن موتور توسط مصرف كننده عينيت بخشد بدين منظور سازندگان روغن موتور دو پارامتر اساسي را با اصطلاحات نام و نام خانوادگي مطرح ساخته و تاكيد مي كنند كه اين دو لازم و ملزوم يكديگرند و هر انتخابي، بايستي با لحاظ كردن همزمان اين دو عامل انجام گيرد:

الف) درجه بندي SAE : اهميت گرانروي به قدري است كه انجمن مهندسين خودرو براساس طبقه بندي ويژه اي يكي از دو معيار گزينش روغن موتور را گريد SAE مي دانند.

از لحاظ گرانروي، روغن ها به دو بخش تقسيم مي شوند:

تك درجه اي (Monograde) و چند درجه اي يا چهارفصل (Multi grade)

روغن هاي يك درجه اي مانند ۳۰,۲۰ يا ۴۰ در موتورهاي جديد منسوخ شده است ولي روغن هاي مالتي گريد امروزه كاربري غالبي دارند.

روغن هاي چند درجه اي كه با حرف W (نشانه زمستان) و دو عدد واقع در چپ و راست آن مشخص مي گردند مانند 20W50,15W40 از لحاظ كاري مناسب تمام فصول سال مي باشند . عدد سمت راست گرانروي در درجه حرارت بالا را نشان مي دهند .

ثابت شده است كه مهم ترين خاصيت روغن، حضور آن از لحظه استارت تا خاموش كردن موتور بصورت بي وقفه و در تمامي قطعات متحرك و ثابت در تماس مي باشد . به منظور نيل بدين هدف ، گرانروي پائين روغن در لحظه استارت، اهميت بالايي دارد به همين علت استفاده از روغن هاي چند درجه اي كه در سرما ويسكوزيته پائين دارند تا حد زيادي از سايش جلوگيري مي كنند.

ب) سطح كارايي : انجمن نفت آمريكا (API) روغن هاي موتور را برحسب كارایی به دو گروه تقسيم كرده است:خودروهاي بنزيني در گروه SERVICE STATION و خودروهاي تجاري ديزلي در گروه COMMERCIAL طبقه بندي مي شوند.

لازم به ذكر است سطح كارايي بالاتر، نشان از ميزان مکمل هاي بيشتري در روغن مي باشد و بالطبع در آزمايشات و تست هاي آزمايشگاهي و موتوري،‌شرايط حادتري را تحمل مي كند.

براي انتخاب يك روغن موتور مناسب رجوع به راهنماي خودرو، سطح كارآيي و ويسكوزيته روغن موتور لازم است و مصرف كننده كافيست با مراجعه به محل هاي تعويض روغن و گزينش روغن موتوري با سطح كيفي و گرانروي مشابه كه در ظروف و بسته بندي استاندارد بوده و در يك شركت معتبر توليد شده باشد، حداكثر اطمينان از بابت كاركرد بهينه روغن در موتور را حاصل كند.

طبقه بندي API براي سطوح كيفيت روغنهاي موتور

خلاصه موارد ذكر شده جهت انتخاب روغن به شرح زير مي باشد :

API روغن هاي بنزينی را با دو حرف (حرف اول S اشاره به لغت Service Station تعويض روغنی) و حرف ديگر يكی از حروف الفباي انگليسی A تا فعلاً M معرفی می كند.

در اين طبقه بندی روغن های ديزلی با دو حرف (حرف اول C اشاره به لغت Commercial يعنی تجارتی برای خودروها و موتورهای ديزلی) و حرف دیگر يكی از حروف A تا فعلاً I نشان داده می شوند.

روغن ترمز

به جرات مي توان گفت كه مهمترين قسمت هر وسيله نقليه موتوري، سيستم ترمز آن مي باشد به همين دليل كليه مواد و قطعاتي كه با اين سيستم مرتبط باشند ،‌بايستي با حداكثر دقت، توليد و به دور از هرگونه ملاحظات اقتصادي مصرف شوند. مايع ترمز، مهمترين نقش را در سيستم ترمز اتومبيل ها ايفا مي كند . اين ماده كه به نام روغن ترمز در جامعه مصطلح شده است، تركيبي سنتزي (مصنوعي) مي باشد كه قسمت اعظم آن را تركيبات پلي گليكول اتري تشكيل مي دهد . مواد افزودني مختلفي نيز به منظور بالا بردن خواص و كاركرد روغن ترمز به آن اضافه مي شود.

روغن ترمز هاي توليدي ، نوعي از سيالات هيدروليكي با كارآيي بالا هستند كه در سيستم هاي ترمز و كلاچ انواع خودروها استفاده مي شوند. از آنجايي كه اين محصولات به شدت جاذب رطوبت هستند ،بايستي از تماس آنها با آب و محيط هاي مرطوب جلوگيري كرد.

اين مايعات در سيستم هاي ترمز ديسكی يا كاسه اي و كلاچ و سيستم هاي هيدروليك خودرو كه در آن استفاده از روغن ترمز توصیه شده باشد، قابل كاربرد مي باشند. مایع براساس سطوح كارآيي مورد نياز و پيشنهادي از طرف شرکت سازنده خودرو در دو سطح كارآيي DOT3 و DOT4 توليد مي شوند.

روغن ترمز مرغوب،‌ حداكثر داراي ۲ سال كاركرد مفيد است و پس از سپري شدن اين مدت حتماً بايستي تعويض گردد.

روغن ترمز مناسب و مرغوب خواص زير را دارا مي باشد:

۱- داشتن گرانروي مناسب در دماي پائين.

۲- امكان تبخير بسيار كم.

۳- عدم ایجاد حباب.

۴- سازگاری با فلزات و قطعات لاستيكي مختلفي كه با آنها در تماس است.

۵- سازگاری با كاسه نمدها.

توجه : هنگام استفاده از مايع ترمز، رعايت نكات زير در ارتباط با اين محصول،‌ ضريب ايمني را افزايش مي دهد:

- هرگز براي صرفه جويي در مصرف سوخت ، موتورماشین را در سرازيري ها خاموش نكنيد،‌ چرا كه در اثر خاموش بودن موتور ،‌در بوستر ترمز خلاء حاصل نشده و در نتيجه خودرو در اين لحظه بدون ترمز مي باشد.

- مخزن اصلي روغن ترمز بايستي تا بالاترين سطح ،‌پرنگه داشته شود. اگر سطح مايع پائين باشد، باعث هوا گرفتن سيستم مي گردد.

- از مخلوط كردن روغن ترمز هاي مختلف اجتناب شود.

- استفاده مجدد از روغن ترمز كاركرده ،‌به هيچ وجه توصيه نمي شود.

- براي تعيين زمان دقيق تعويض روغن ترمز ،‌ ضمن مراجعه به دفترچه راهنماي خودرو،‌شرايط محيطي كاركرد را نيز بايد مد نظر قرار داد.

روغن دنده(واسکازین)

سيستم انتقال قدرت در خودروها توان ايجاد شده توسط موتور را به چرخ ها منتقل مي كند تاماشین به حركت درآيد. انتقال دهنده هاي اتوماتيك مكانيكي دونوع متداول مورد استفاده در خودروها مي باشند همانند ساير قسمتهايي كه در تماس فلز با فلز وجود دارد اين بخش از اتومبيل نيز نياز به روانكاري مخصوص به خود را دارد.

روغن هاي دنده كه با عنوان رايج واسكازين شناخته شده اند بايستي داراي سياليت كافي بوده تا به راحتي در سيستم حتي زماني كه هوا سرد است توانايي گردش داشته باشد در روغن هاي دنده نيز همانند روغن هاي موتوري چند درجه اي بودن روانكار پايداري،‌ بر روي قطعات ايحاد كند.

يكي از مهمترين خصوصيات عملكرد ي روان كننده دنده ظرفيت تحمل بار آن است و يا به عبارت ديگر توانايي آن جهت جلوگيري كردن و يا به حداقل رساندن ساييدگي دندانه دنده ها مي باشد. اين ظرفيت تحمل بار بيشتر با استفاده از مواد افزودني در روانكار تامين مي شود به اين نوع روان كننده ها روانكارهاي فشار پذير (EP) گفته مي شود.

به منظور تفكيك روغن هاي دنده براساس خواص فشار پذير (EP)، پنج سري روانكار نام گذاري شده است كه به ترتيب خصوصيت فشار پذيري عبارتند از : API-GL-1-2-3-4-5 در مورد روانكاري هاي مختلفي كه در سيستم انتقال دهنده مكانيكي در خودرو وجود دارد،‌ روان كننده بايد داراي سطوح كيفي حداقل API GL-1 باشد.

ماشین هاي مدرن سطوح كيفي بالاتر نظير GL-5 , API GL-4 را نياز دارند. لازم به ذكر است سطوح كيفي مذكور برروي ظروف روغن هاي دنده توليد شده توسط سازندگان معتبر درج مي گردد.

- از روغن هاي دنده براي قسمت هايي نظير جعبه فرمان و ديفرانسيل نيز مي توان استفاده كرد،‌كه در اين موارد مي بايست به توصيه سازنده خودرو دقت شود.

گريس

گريس محصولي نيمه مايع تا جامد است كه از اختلاط يك عامل تغليظ كننده در مايعي روان كننده حاصل مي شود. اين تعريف نشانگر آن استكه گريسی كه به مقدار مشخصي سفت شده باشد داراي خواص ويژه اي است كه روغن روانكار به تنهايي آن خواص را دارا نمی باشد .

در مواردي كه نياز است تا ماده در يك مكانيزم در وضعيت اوليه اش باقي بماند (مثلاً ياتاقان چرخ ها) خصوصاً در جاهايي كه امكان روانكاري مجدد محدود بوده و يا از لحاظ اقتصادي مقرون به صرفه نباشد. گريس ارجحيت دارد. هم چنين در مواردي كه نياز به آب بندي در سيستم وجود دارد بايد به جاي روغن از گريس استفاده كرد.

به دليل ماهيت ساختاري، گريس همانند روغن وظايف خنك كنندگي و پاك كنندگي را در سيستم ايفا نخواهد كرد اما انتظار مي رود به غير از اين دو مورد گريس ها خواص ديگر روغن هاي روانكار، نظير كاهش اصطحكاك، ايجاد لايه روانكاري، جلوگيري از سائيدگي، محافظت قطعات در برابر خوردگي و سازگاري با مواد موجود در قسمت هاي روانكاري را به طور كامل انجام دهيد.

عمومی ترين تغليظ كننده های صابون هاي فلزي عناصري نظير: ليتيم ،‌آلومينيوم،‌ باريم ،مس و سرب هستند و مايع روان كننده نيز غالباً داراي پايه معدني مي باشد. به منظور بالا بردن خواص گريس و بهبود كارايي آن ، مواد افزودني مختلفي نظير دي سولفيد موليبدن (به منظور كاهش سايش و اصطحكاك) به آن اضافه مي شود.

بخش هاي مختلف ماشین كه نياز به گريس دارند عبارتند از :

جلوبندي با سيستم تعليق، سيبك ها،‌ياتاقان هاي چرخ ، محورها و چهار شاخ گاردان

براي بهره مندی هرچه بيشتر و بهتر از گريس رعايت نكات ذيل ضروری به نظر می رسد :

۱) گريس را بايد با توصيه كارشناسان مربوطه و طبق كتابچه راهنمای ماشین ، انتخاب و مصرف كرد.

۲) از اختلاط دو يا چند نوع گريس مختف خودداری شود.

۳) معمولا براي سيستم جلوبندی از گريس های با پايه ليتيم یا كليسيم، در سيبك ها از گريس های با پايه ليتيومی، در ياتاقانهاي چرخ گريس های با پايه سديمی و در محورها و چهار شاخ گاردان نيز از گريس های پايه ليتيومی استفاده می شود .

برخی شركتهای نفتی انواع گريس هاي مختلف با پايه هاي صابوني متنوعي از جمله كلسيم،‌ليتيم و سديم را توليد كرده اند كه در تمامي قطعات وسايل نقليه كه نياز به گريسكاري دارند. قابل كاربرد مي باشد.